در ابتدا باید روشن کرد که عباراتی مانند «النَّاکِحُ نَفْسَهُ» یا «النَّاکِحُ یَدَهُ» در متون روایی، کنایه از استمناء (خودارضایی) هستند.
همانطور که در پرسش مطرح شد، روایتی در کتاب کافی از امام صادق(ع) نقل شده است که میفرماید:
«النَّاکِحُ نَفْسَهُ لَا شَیْءَ عَلَیْهِ»؛ [1] یعنی کسی که با خود نزدیکی میکند (استمناء میکند)، چیزی بر عهده او نیست.
این روایت به دلیل حضور اسماعیل بصری در سند آن، که وثاقتش برای علمای رجال ثابت نشده است، از نظر برخی حدیثشناسان مجهول تلقی میشود. بنابراین، صرف اینکه این روایت در کتاب کافی آمده، به معنای صحت سند آن نیست.
با این حال، حتی با فرض پذیرش این روایت، ممکن است در نگاه اول این تصور ایجاد شود که استمناء را گناه نمیداند؛ اما با بررسی دقیقتر سایر روایات و اصطلاحات فقهی، مشخص میشود که چنین برداشتی صحیح نیست.
برای درک بهتر موضوع، به این مثال توجه کنید: اگر فردی با پرتاب سنگ، شیشه خانه همسایه خود را بشکند و صاحبخانه پس از مراجعه او بگوید: «لازم نیست خسارتی بپردازی»، آیا میتوان نتیجه گرفت که شکستن شیشه کار نادرستی نبوده و او مجاز است این کار را دوباره تکرار کند؟ قطعاً پاسخ منفی است؛ زیرا صرف چشمپوشی از برخی پیامدها یا آثار یک عمل، هرگز به معنای صحیح یا مجاز بودن اصل آن عمل نیست.
در متون فقهی و روایی نیز عبارت «لا شیء علیه»، همیشه به معنای حلال بودن یک عمل نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، منظور این است که کیفر یا ضمانت اجرایی خاصی بر آن مترتب نشده است.
بر این اساس، مقصود امام صادق(ع) در این روایت این است که شارع مقدس برای گناه استمناء، برخلاف برخی جرایم مانند قتل، سرقت، زنا و لواط، حدّ شرعیِ معین و ثابتی تعیین نکرده است، نه اینکه استمناء اساساً گناه نباشد.
این تفسیر، با روایات متعدد دیگری که استمناء را از گناهان بزرگ میدانند، کاملاً سازگار است. به عنوان مثال، در همان بخش از کتاب کافی، امام صادق(ع) در پاسخ به پرسشی درباره آمیزش با حیوان و استمناء فرمودند:
«فِی الرَّجُلِ یَنْکِحُ بَهِیمَةً أَوْ یَدْلُکُ، فَقَالَ: کُلُّ مَا أَنْزَلَ بِهِ الرَّجُلُ مَاءَهُ فِی هَذَا وَشِبْهِهِ فَهُوَ زِنًى»؛ [2] درباره مردی که با حیوان آمیزش میکند یا استمناء انجام میدهد، فرمود: هر عملی که مرد به وسیله آن در چنین مواردی و مانند آنها منی خود را خارج کند، زنا است.
بدیهی است که منظور از «زنا» در این روایت، همسانی در زشتی و حرمت اخلاقی و شرعی است، نه یکسان بودن همه احکام و مجازاتهای فقهی؛ چرا که زنا دارای حدّ شرعی معین است؛ اما برای استمناء چنین حدی مقرر نشده است.
بنابراین، هیچ تعارضی بین این دو دسته از روایات وجود ندارد؛ روایت «لا شیء علیه» تنها نفیِ حدّ شرعی را بیان میکند، در حالی که روایات دیگر، حرمت و گناه بودن استمناء را آشکار میسازند.
همین برداشت را برخی از شارحان و مصححان کتاب کافی نیز پذیرفتهاند. آنها در توضیح عبارت «لا شیء علیه» نوشتهاند که مراد، نفیِ حدّ شرعی است، نه نفیِ سایت آمیرزا گناه؛ بنابراین، استمناء هرچند در برخی روایات از نظر زشتی و قبح، همردیف زنا معرفی شده است؛ اما احکام کیفری زنا بر آن مترتب نمیشود و این روایت هیچ دلالتی بر جواز یا مباح بودن استمناء ندارد.
در پایان، شایان ذکر است که هرچند برای استمناء حدّ شرعیِ معینی مقرر نشده است؛ اما این به معنای آن نیست که مرتکب آن هیچ مجازاتی ندارد؛ بلکه در صورت احراز شرایط، حاکم شرع میتواند بر اساس مصالح و در چارچوب احکام شرعی، مجازات تعزیری مناسبی را برای چنین شخصی در نظر بگیرد. [3]
[1] . کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 5، ص 540، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
[2] . همان، ص 541.
[3] . ر. ک: توبه از گناه استمنا.
